|
ميرزاى تبريزىقدس سره و ادب در مقابل مقام شامخ اهل بيت عليهم السلام
يكى از مواردى كه در فقيه مقدس، ميرزاى تبريزى قدس سره به خصوص در هنگام درس بسيار محسوس بود، اين بود كه وقتى به نام مبارك ائمه عليهم السلام مىرسيدند، اخلاص و محبت فوق العادهاى به مقام شامخ اهل بيت عليهم السلام ابراز مىكردند. در هر مجلسى كه ذكر اهل بيت عليهم السلام به ميان مىآمد، چشمانشان پر از اشك مىشد و با اخلاص عرض ادب مىكردند. اگر كسى در محضر ايشان مىگفت، »امام على عليه السلام«، ناراحت مىشدند و مىگفتند: »مثل سنىها صحبت نكنيد! بگوييد: اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام.«
در هنگام درس وقتى به روايتى مىرسيدند كه ذكرى از اهل بيت عليهم السلام مىشد، صدا در گلوى مباركشان قطع مىگرديد، بغض مىكردند و اشك در چشمانشان حلقه مىزد، به طورى كه شاگردان مرحوم ميرزا قدس سره تحت تأثير قرار مىگرفتند و اگر روايت شمهاى از مظلوميت اهل بيت عليهم السلام را در بر داشت، مرحوم ميرزا قدس سره تحمل نكرده و اشك مىريختند، و گاهى طلاب را نصيحت مىكردند و طريقه عرض ادب را عملاً به فضلا و طلاب ياد مىدادند و اين برخورد آن قدر جذاب بود كه تأثير عملى بر شاگردان مىگذاشت. ايشان دوست داشتند طلاب در مقابل نام اهل بيتعليهم السلام با تواضع و فروتنى كامل، بهترين الفاظ و القاب را به كار ببرند و با عرض ادب و اخلاص، ارادت خود را به آن خاندان ابراز دارند و در مقابل آن بزرگواران خود را هيچ حساب نكنند و درصدد آن باشند كه همواره از مقام شامخ اهل بيتعليهم السلام دفاع كنند و به مردم ياد دهند كه شأن و منزلت اهل بيتعليهم السلام به حدى است كه رضاى خدا تحقق نمىيابد مگر به رضايت آنان و همواره دعا مىكردند كه اهل بيتعليهم السلام تفضل كرده و عنايتى نمايند.
امان از آتش جهنم
مىخواهم به واسطه حمل فقه آل محمد صلى الله عليه وآله و احاديث اهل بيت عليهم السلام، دست هايم از آتش جهنم در امان باشد
فقيه مقدس، ميرزاى تبريزى قدس سره معمولاً جهت درس، »وسائل الشيعه«، مرحوم شيخ حر عاملى قدس سره و كتاب »عروة الوثقى«، مرحوم سيد يزدى قدس سره را با خود حمل مىكردند.
فاضل محترم حجت الاسلام شيخ غلامحسين فشاركى مىگويد: صبح، قبل از درس مرحوم ميرزاقدس سره به دفتر آمدم، مرحوم ميرزاقدس سره هنوز به جلسه درس تشريف نبرده بودند. با ايشان جهت رفتن به درس همراه شدم، وقتى مىخواستند درب اتاق خود را ببندند، مشاهده كردم كه در دست مرحوم ميرزا كتاب است و به سختى مىتوانند قفل درب اتاق را ببندند. كتاب ها را از دست مرحوم ميرزا قدس سره گرفتم و آقا درب را به آهستگى بستند، بعد مرحوم ميرزا قدس سره به من فرمودند: »كتابها را به من برگردانيد!« گفتم: »آقا! دست من باشد، سنگين است« مسجد اعظم به شما تحويل خواهم داد.« ناگهان ديدم مرحوم ميرزاقدس سره فرمود: »كتابها را بدهيد. اين دو كتاب، يكى فقه آل محمد صلى الله عليه وآله و ديگرى احاديث اهل بيت عليهم السلام است. مىخواهم آنها را با دستهاى خود حمل كنم كه دستهايم از آتش جهنم در امان باشند«. آن گاه شروع كردند به اشك ريختن و اين حرف آقا سخت در من اثر گذاشت و هميشه اين جمله مرحوم ميرزاقدس سره را تكرار مىكنم كه فرمود، يكى فقه آل محمدصلى الله عليه وآله و ديگرى احاديث اهل بيتعليهم السلام است.
احاديث اهل بيتعليهم السلام و علوم آل محمدصلى الله عليه وآله
ميرزاى تبريزىقدس سره و احترام فراوان به كتب روايى و فقهى
فقيه مقدس، ميرزاى تبريزى قدس سره در جا به جايى كتابها و كتابى كه زير دستى خود قرار مىدادند، بسيار دقت مىكردند و گاهى مىشد كه براى برداشتن كتاب جهت زير دستى، چندين كتاب را بر مىداشتند و دوباره بر زمين مىگذاشتند تا يكى از آنها را انتخاب كنند. به كتب روايى و فقهى احترام بسيار خاصى مىگذاشتند و آنها را با احترام ويژهاى جابه جا مىكردند. ايشان هميشه مىگفتند: »اينها احاديث شريف اهل بيت عليهم السلام و علوم و معارف اهل بيت عليهم السلام هستند، در حمل و جابه جايى آن دقت شود«.
هيچ گاه مشاهده نشد مرحوم ميرزا قدس سره كتابى را بدون رساندن به سطح زمين بر روى زمين بگذارد. آن قدر خم مىشدند تا كتاب بر روى زمين يا روى ميز قرار گيرد و اين حركت ميرزاقدس سره درسى بود براى اشخاصى كه به محضر ايشان مىرسيدند. فرزند ايشان مىگويد: من هيچگاه نديدم مرحوم والد قدس سره پاى خود را در هنگام مطالعه دراز كند و هميشه چهارزانو مىنشستند و در حالى كه كتب دور و برشان را احاطه كرده بود مشغول مطالعه مىشدند. و در هنگام درس، خودشان كتب روايى و فقهى را حمل مىكردند و مىفرمودند: »حمل اين كتب امان دستهايم از آتش جهنم است؛ زيرا اينها همه معارف اهل بيت عليهم السلام و فقه آل محمدصلى الله عليه وآله هستند.«
شيوه تدريس
ميرزاى تبريزىقدس سره و شيوه تدريس
ايشان اگر احساس مىكردند شاگردى مستعد است برايش وقت مىگذاشتند و به اشكالاتش گوش فرا داده و پدرانه پاسخگو بودند و به بركت شيوه و عنايت استاد به شاگرد، امروز افتخار سكان دارى حوزه به دست شاگردان آن فقيد راحل است.
مرحوم ميرزاقدس سره روش درسشان مجتهدپرور بود و هركس در درس ايشان حاضر مىشد طى يك سال درس، مطالب فراوانى كسب مىكرد و موفق مىشد با دست پر، محفل درس را ترك كند. طريقه درس مرحوم ميرزاقدس سره به نحوى بود كه شاگرد را مجبور به تلاش مىكرد. اهميت به شاگرد از مميزات درس ايشان بود.
حجت الاسلام والمسلمين شيخ حسين شوپايى مىگويد:
از امتيازات فقيه مقدس، ميرزاى تبريزى قدس سره در جهت علمى، طريقه تدريس ايشان بود. بناى ايشان در درس بر اين بود كه به مطالب اصلى و اساسى بحث، اهتمام داده شود؛ يعنى نكات مهم و كليدى بحث عنوان شده و تعميق لازم در آن صورت بگيرد و نكات فرعى و جانبى به فهم شاگرد و تلاش او سپرده شود. از اين رو درسهاى استاد چه در فقه و چه در اصول بين دو جهت تعميق و اختصار را جمع كرده بود. از يك طرف از تفصيل و اطناب خالى بود و از طرف ديگر عميق بود؛ زيرا مطالب اصلى و كليدى را به شاگرد تلقين مىكرد و با تسلطى كه خود ايشان در مباحث داشتند، مطالب ارائه شده در درس از قوت و استحكام بالايى برخوردار بود. مرحوم ميرزا قدس سره اساساً معتقد بودند كه براى اينكه شاگرد در درس پرورش پيدا كند وقوه استنباط و اجتهاد او شكوفا شود، بايد نقاط حساس و اساسى مطلب در درس مطرح شود و ذهن شاگرد به مطالب اصلى معطوف گرديده و در حل آنها به كار گرفته شود كه اگر مطالب اصلى، مهم و كليدى بحث حل شود، بقيه مطالب خود به خود روشن شده و بر آنها مترتب خواهد گشت؛ از اين رو در مقام تدريس هر چند بخشى از اقوال و آراى مختلف در مسئله را معترض مىشدند، اما سعيشان بر اين بود كه به اختصار و اجمال از آن عبور كرده و بسط و تفصيل ندهند و تمام آراء، وجوه و انحاء متعدد آن را مطرح نكنند، به جهت اينكه ذكر وجوه و اقوال متعدد با تفصيل و بسط كامل، هر چند شاگرد را با اين اقوال و مستندات آن آشنا مىكند و از نظر كمّى اطلاعات او را بيشتر مىنمايد، اما القاء همه اينها در مقام تدريس، باعث مىشود تا ذهن شاگرد با توجه به اين اقوال، به كار گرفته شده و او خسته شود و بنابراين از تحليل و موشكافى كامل مطلب در نقاط حساس و اساسى باز بماند. اين در حالى است كه اگر با طرح بخشى از اقوال مهم و وجوه آن، نقاط اساسى و كليدى بحث به شاگردنشان داده شده و ذهن شاگرد در حل آن به كار گرفته شود، قوه استنباط او پرورش پيدا كرده و شكوفا مىگردد و بر حل مطلب قدرت پيدا مىكند. وقتى شاگرد مطلب را به خوبى حل كرده و با دست يافتن بر كليد مسئله، قدرت نقض و گشودن گرهها را پيدا كرد، خود مىتواند بقيه اقوال و وجوه را بررسى كرده و از عهده جواب مناسب براى آن برآيد و اين خصوصيت ويژهاى بود كه در درس مرحوم ميرزا قدس سره وجود داشت.
از طرفى ديگر ارتباط مسائل فقهى با همديگر و تأثير ادلّه وارده در ابواب مختلف، در كشف حكم شرع در ابواب ديگر، اقتضاء مىكند كه فقيه در استنباط حكم هر باب، از مدارك و منابع مربوط به ابواب ديگر نيز مطلع باشد و اين جز با احاطه بر كل فقه و زواياى مختلف ابواب حاصل نمىگردد و از اين رو، احاطه گستردهتر بر ابواب فقه در توانمندى و استحكام استنباط حكم در هر باب تأثير بسزايى دارد. از امتيازات مرحوم ميرزا قدس سره اين بود كه بر كل ابواب فقه احاطه داشت و در بررسى مسائل و استنباط احكام از ادله و منابع وارده در ابواب ديگر غافل نبود و در مواقع متعدد به اين ارتباط اشاره مىفرمود و شاگردان را از آن مطلع مىساخت. در اصول نيز اين جهت اهميت دارد و ارتباط مسائل با همديگر از نكات قابل توجه مىباشد. رعايت اين مسئله و نيز تطبيق مسائل اصول بر فروع فقهى و كاربردى كردن آن، از امتيازات و ويژگى هاى درس اصول استاد بود و شاگرد در اين درس، جايگاه استفاده از اين قواعد و تطبيق آن بر فروع را در قالب نمونههاى متعدد، تمرين و ممارست مىكرد.
منابع درسى مرحوم ميرزاقدس سره از جهت طرح اقوال و آراى مهم در مسائل مورد بحث
مرحوم ميرزا قدس سره در ابواب عبادات نوعاً كتاب هايى مانند: »مدارك«، »حدائق«، »جواهر«، »مصباح الفقيه«، »مستمسك« و »مستند« )تقريرات درس مرحوم سيد خويىرحمه الله( را مورد توجه قرار مىدادند و با نظارت به كلمات اين بزرگان، مطالب را مطرح نموده، بررسى و تحقيق مىكردند. البته به »تعليقه« مرحوم بروجردىرحمه الله و به »عروه« نيز توجه خاصى داشتند و در موارد متعدد به حواشى ايشان اشاره مىكردند. در غير عبادات نيز بخشى از اين كتاب ها )در صورت موجود بودن( مورد استفاده قرار مىگرفت و بعضى ديگر را از منابع ديگر جايگزين مىكردند. به طور مثال در بحث مكاسب محور كلام، بحث و مطالب مرحوم شيخ انصارىرحمه الله در مكاسب بود و به تناسب، حواشى اعلام بر مكاسب، مورد طرح و نقض قرار مىگرفت.
در اصول، غير از »كفاية الأصول« ]كه محور تدريس بود؛ يعنى مطالب مطرح شده در اصول به ترتيب »كفاية« پيش مىرفت، ابتدا نظرات مرحوم آخوندقدس سره به خوبى تبيين مىشد و آن گاه اقوال ديگر مطرح شده و مورد نقض و ابرام قرار مىگرفت[ نوعاً مطالب محقق نائينىقدس سره و مرحوم سيد خويى قدس سره و در بعضى از موارد، نظرات محقق عراقى قدس سره و محقق اصفهانى قدس سره نيز طرح ونقد مىشد و همچنين نظرات اعلام ديگر چنانچه بحث اقتضاء مىكرد، بررسى مىگرديد.
شاگرد پرورى مرحوم ميرزاقدس سره:
همچنان كه در قسمت شيوه تدريس گذشت، فقيه مقدس ميرزا جواد تبريزى قدس سره در طرح مسائل در درس شيوه خاصى داشت كه بر اساس آن، بين تعميق و اختصار جمعبندى مىشد. به كارگيرى اين شيوه در مقام تدريس، داشتن روحيه تواضع، ميدان دادن به شاگرد جهت طرح اشكال و رفع ابهاماتى كه براى او حاصل مىشود، برخورد پدرانه و با محبت در تفهيم مطالب به شاگردان، اهتمام به مورد سؤال و جواب قرار گرفتن مطالب، اعتقاد به اينكه بسيارى از مطالب علمى در سايه همين سؤال و جوابها و ردّ و بدل شدن مطالب براى شاگرد روشن مىشود، تعيين وقت خاص جهت اين امر ]كه اين مورد از ابتداى ورود مرحوم استاد قدس سره به قم و شروع به تدريس، هر روز بعداز ساعت 10 صبح تا ظهر به عنوان يك برنامه ثابت و مستمر در منزل ايشان انجام مىشد [و مجموعه اين امور ويژگى ممتازى بود كه درس ايشان را جولانگاه تحقيق، تعميق و پرورش محقق و مجتهد قرار داد و در اين بستر مناسب فضلا و محققين بسيارى پرورش يافتهاند كه با استفاده از اين اندوخته ارزشمند و ميراث گرانقدر، خود به تدريس علوم آل محمد صلى الله عليه وآله اشتغال دارند و طلاب بسيارى را از سرمايه علمى خود بهرهمند مىسازند. و بدين سان چراغ پر فروغى كه حضرت استاد قدس سره برافروخت، همچنان در حوزههاى علميه شيعه در سراسر كشور، و به خصوص در حوزه علميه قم درخشش و نور افشانى دارد،
»رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْه رَحْمَةً واسِعَةً وَحَشَرَهُ اللَّهُ مَعَ النَّبِّي الْمُصْطَفى وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ الْاَطْيَبِينَ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْهِم اَجْمَعِينَ وَالْحَمْدُللّه رَبّ الْعالَمِينَ.«
|